Mahtumkulu Firaki (ya da Mahtumkulu), 18. yüzyılda yaşamış Türkmen mutasavvıf şairdir. Asıl adı Mahtumkulu olan şair, şiirlerinde kullandığı Firaki mahlasıyla tanınmıştır. Türkmen edebiyatının en önemli isimlerinden biri kabul edilir ve özellikle Türkmen toplumunun sosyal, ahlaki ve politik meselelerini konu alan şiirleriyle öne çıkar.
Kaynaklara göre yaklaşık 1724 ya da 1733 yılında, bugünkü İran sınırları içinde yer alan Gülistan Eyaleti’nin Günbed-i Kavus kenti yakınlarındaki Hacı Kavuşan köyünde doğmuştur. Türkmenlerin Göklen boyuna bağlı Gerkez aşiretindendir. Babası, dönemin tanınmış mutasavvıf ve şairlerinden Devlet Mehmet Azadi, annesi ise Orazgül’dür. Babasından Arapça ve Farsça dersleri alarak erken yaşta dinî ve edebî bir birikim kazanmıştır.
İlk eğitimini doğduğu köyde alan Mahtumkulu Firaki, daha sonra Lebap vilayetindeki İdris Baba Medresesi’nde öğrenim görmüş; ardından Buhara’daki Göğeltaş Medresesi ve Hive’deki Şirgazi Medresesi’nde eğitimini sürdürmüştür. Bu süreçte Arapça, Farsça ve Çağatay Türkçesini öğrenmiş, klasik İslam ilimleri ve tasavvuf alanında derinleşmiştir. Medrese eğitimi, onun hem düşünsel hem de edebî kimliğinin oluşmasında belirleyici olmuştur.
Firaki, şiirlerinde sade ve halkın konuştuğu dili kullanmış, dönemin edebî geleneğinde yaygın olan ağır dili bilinçli olarak tercih etmemiştir. Konularını gerçek hayattan almış; insanın iç dünyası, toplumdaki adaletsizlikler ve ahlaki sorunları şiirinin merkezine yerleştirmiştir. Bu yaklaşımı sayesinde şiirleri halk arasında geniş bir karşılık bulmuştur.
Şiirlerinin temel temaları arasında dinî ve tasavvufî unsurlar, peygamber sevgisi, ahlak, doğruluk, insan hayatı ve toplumsal olaylar yer alır. Bununla birlikte Mahtumkulu Firaki, hemen hemen tüm şiirlerinde Türkmenleri birlik ve beraberliğe çağırmış; bir devlet ve bir bayrak etrafında toplanmaları gerektiğini vurgulamıştır. Türkmen halkı arasında rüyasında dokuz kez bade içtiğine inanılması nedeniyle kendisine “Haktan içen şair” denilmiştir.
Firaki, şiirlerinde Ahmet Yesevi’yi ustası olarak görmüş, ondan önceki mutasavvıf şairlerin düşüncelerinden yararlanmıştır. Ancak bu birikimi, Türkmen toplumunun şartlarına uyarlayarak özgün bir şiir anlayışı ortaya koymuştur. Bu yönüyle taklitçi değil, kurucu bir şair olarak değerlendirilir.
TÜRKSOY’un Mahtumkulu Firaki adına düzenlediği program;
Ölüm tarihi kaynaklara göre farklılık göstermektedir; 1782, 1797 ya da 1807 yıllarında vefat ettiği kabul edilir. Mezarı İran’ın kuzeybatısındaki Aktokay köyünde bulunmaktadır ve İran hükûmeti tarafından anıt mezar hâline getirilmiştir.
Mahtumkulu Firaki’nin etkisi ölümünden sonra da devam etmiş, Türkmenistan’da millî şair olarak kabul edilmiştir. Onun adına verilen Uluslararası Mahtumkulu Ödülü ve Türkmen Devlet Üniversitesi Dil ve Edebiyat Enstitüsü’nün adını taşıması, Türkmen dili ve edebiyatı üzerindeki kalıcı etkisinin bir göstergesidir.
