Hansaray, XVI. yüzyılın başında I. Mengli Giray Han tarafından kurulan, Kırım Hanlığı’nın idarî ve siyasî merkezi olan saray kompleksidir. I. Sahib Giray Han döneminde (1532–1551) avluları, camisi ve çekirdek yapısıyla esas mimari düzenine kavuşmuştur. Bahçesaray şehri, sarayın çevresinde şekillenmiştir.
1783’e kadar Hansaray, hanların ikametgâhı ve Kırım Hanlığı’nın başkenti olmuştur. 1736’da Rus ordusu tarafından yakılmış, ancak sonraki hanlar döneminde yeniden inşa edilmiştir. Kırım’ın Rus hâkimiyetine girmesiyle Çar ailesi tarafından kullanılmış, bir dönem misafirhane ve Kırım Savaşı’nda askerî hastane olmuştur.
1917’de, Kırım Tatar millî mücadelesi sırasında millî hürriyetin sembolü hâline gelmiş; Millî Müze ilan edilmiş ve Kırım Tatar Millî Kurultayı burada toplanmıştır. Sovyet döneminde müze olarak kullanımı sürmüş, ancak 1938’de Kırım Tatar aydınlarının idam edilmesi, saray tarihinin en karanlık dönemlerinden biri olmuştur. II. Dünya Savaşı ve 1944 sürgünü, Hansaray’ın koleksiyonlarına ve kimliğine büyük zarar vermiştir.
1990’lardan itibaren Kırım Tatarlarının dönüş süreciyle birlikte, Hansaray yeniden Kırım Tatar kültür ve tarihinin merkezi konumuna gelmiştir. Günümüzde Bahçesaray Tarih ve Kültür Parkı’nın kalbi olan Hansaray, Kırım Tatar kimliğinin yaşayan sembolüdür.
Ayrıca, ayakta kalan nadir Türk-İslâm saray komplekslerinden biri olup, Osmanlı saray mimarisiyle benzerlikler taşır.
